Yer şekilleri, yeryüzünün iç ve dış kuvvetler tarafından şekillendirilmesiyle meydana gelen doğal yüzey biçimleridir. Bu şekiller; dağ, ova, plato, delta, vadi, falez gibi yükselti veya çöküntü unsurlarını içerir.
Yeryüzü sürekli bir değişim ve dönüşüm içerisindedir. Bu değişim; iç kuvvetler (jeolojik süreçler) ile yükselip kıvrılan veya kırılan alanlar, dış kuvvetlerle aşınıp alçalan ve taşınan malzemenin yeniden birikmesiyle oluşur.
|
Etki Alanı |
Yer Şekillerinin Rolü |
|
İklim |
Yükselti, bakı ve eğim gibi unsurlar iklim elemanlarını doğrudan etkiler |
|
Tarım |
Toprak türü, eğim ve sulanabilirlik yer şekillerine bağlı olarak farklılık gösterir |
|
Yerleşme |
İnsan yerleşimleri çoğunlukla düz, sulak ve ulaşılabilir alanlarda gelişmiştir |
|
Ulaşım |
Dağlar ve geçitler, ulaşım güzergâhlarını belirler |
|
Nüfus Dağılımı |
Yer şekilleri, nüfusun bölgelere dağılmasında temel belirleyicidir |
|
Sanayi ve Ticaret |
Limanlar, enerji kaynakları ve ulaşım olanakları yine yüzey şekillerine bağlıdır |
Yer şekilleri iki temel doğal kuvvet tarafından oluşturulur:
|
Sınıflandırma |
Ana Kuvvet |
Yer Şekli Örnekleri |
|
İç Kuvvetler (Endojen) |
Yerin iç dinamiği |
Dağlar, kırık sistemleri, volkan konileri, lav platoları |
|
Dış Kuvvetler (Eksojen) |
Yerin dış yüzeyinde etkili olan kuvvetler |
Vadi, delta, falez, mağara, obruk, mantar kaya |
Yerkabuğundaki tortul tabakaların levha hareketleriyle yan basınca maruz kalarak kıvrılması veya kırılması sonucu dağların oluşması sürecidir.
İki kıtasal levhanın çarpışması
Okyanus kabuğunun kıtasal kabuğun altına dalması
Tortulların sıkışarak kıvrılması veya kırılması
|
Tür |
Açıklama |
Örnekler |
|
Kıvrım Dağları |
Esnek yapılı tortul tabakalar basınca dayanır, kıvrılır |
Türkiye: Karadeniz Dağları, Toroslar Dünya: Alpler, Himalaya, Andlar |
|
Kırık Dağlar |
Sert tabakalar basınca dayanamayarak kırılır, bloklar yükselir |
Türkiye: Kaz, Bozdağlar, Aydın Dağları Dünya: Harz (Almanya), Ural (Rusya) |
???? Unutma:
Kıvrım dağlarında sıra dağlar, kırık dağlarda horst – graben sistemi oluşur.
Orojenez faaliyetleri sırasında depremler ve volkanizma da sık görülür.
Kıta kütlelerinin çok uzun jeolojik zaman dilimlerinde ağırlık değişimi, manto hareketleri, buzullaşma gibi nedenlerle genel olarak alçalıp yükselmesidir.
Karada biriken tortul tabakaların ağırlığı
Buzulların erimesiyle yük azalması
Manto hareketleri
Erozyon sonucu kütle kaybı
Deniz ilerlemesi (transgresyon)
Deniz gerilemesi (regresyon)
Falez oluşumu
Tortul kalınlığının artması veya azalması
|
Türkiye Örnekleri |
Dünya Örnekleri |
|
İstanbul Boğazı’nın oluşumu (transgresyon) |
İskandinavya’nın buzullar sonrası yükselmesi |
|
Antalya – Muğla kıyılarındaki falezler |
Kanada’nın Hudson Körfezi çevresinin çökmesi |
Yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkması veya yüzeye yakın katmanlara sokulmasıdır.
|
Yapı Türü |
Açıklama |
Örnekler |
|
Volkan Konisi |
Lavların yeryüzünde üst üste birikmesiyle oluşur |
Ağrı (TR), Fuji (Japonya), Etna (İtalya), Kilauea (Hawaii) |
|
Krater |
Volkan ağzında patlama ya da çökmeyle oluşan çukurdur |
Nemrut (TR), Vezüv (İtalya) |
|
Kaldera |
Büyük çökme sonucu oluşan geniş volkanik çanak |
Yellowstone (ABD), Krakatoa (Endonezya) |
|
Lav Platoları |
Lavların düz alana yayılmasıyla oluşur |
Erzurum–Kars (TR), Dekkan Platosu (Hindistan), Kolombiya Platosu |
???? Dikkat: Volkanik topraklar mineralce zengindir ve verimlidir (bazalt, tüf, andezit).
Yerkabuğunun birikmiş enerjiyi aniden boşaltmasıyla oluşan sarsıntılardır. Genellikle fay hatlarında meydana gelir.
|
Tür |
Açıklama |
Örnek |
|
Normal Fay |
Çekme hareketi sonucu oluşur |
Ege Bölgesi (TR), Afrika Grabeni |
|
Ters Fay |
Sıkışma hareketi sonucu oluşur |
Doğu Anadolu (TR), Himalaya çevresi |
|
Yanal Fay |
Yatay hareketle oluşur |
Kuzey Anadolu (TR), San Andreas (ABD) |
Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF)
Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF)
Batı Anadolu Grabenzonları (kırıklı yapı)
Pasifik Ateş Çemberi (Japonya, Endonezya, Filipinler, Şili, ABD)
Alp-Himalaya Kuşağı (İtalya’dan Çin’e kadar uzanır)
???? Dikkat:
Depremlerin etkisi, büyüklük (magnitude) ve şiddet (intensite) ile değerlendirilir.
Büyüklük: Açığa çıkan enerji (Richter)
Şiddet: Yüzeydeki yıkım etkisi (Mercalli)
Akarsu, yeryüzünde belirli bir yatak boyunca akan ve kaynak ile ağız arasında sürekli veya mevsimsel su taşıyan yüzeysel su kütlesidir.
|
Şekil |
Açıklama |
Türkiye’den Örnek |
Dünya’dan Örnek |
|
Vadi |
Akarsuların yataklarını derinleştirmesi ile oluşan oluk şeklindeki yapı |
Fırat, Dicle Vadisi |
Nil Vadisi (Mısır), Colorado (ABD) |
|
Çentik Vadi |
V harfi şeklinde, eğimin fazla olduğu alanlarda oluşur |
Doğu Karadeniz, Erzurum çevresi |
Tibet Platosu çevresi |
|
Boğaz Vadi |
Eski vadilerin akarsu tarafından yeniden yarılmasıyla oluşur |
Sakarya Nehri üzeri |
Thames Nehri (İngiltere) |
|
Kanyon Vadi |
Yatay tabakalı arazilerde, sert – yumuşak kaya ayrımıyla oluşur |
Göksu, Köprülü Kanyon |
Grand Canyon (ABD) |
|
Dev Kazanı |
Şelale altında oluşan çukurlardır |
Manavgat Şelalesi altı |
Niagara Şelalesi (Kanada/ABD) |
|
Peribacası |
Volkanik tüf arazilerde sel sularıyla aşındırma sonucu oluşur |
Kapadokya |
Bryce Canyon (ABD), Peru tüf alanları |
|
Şekil |
Açıklama |
Türkiye’den Örnek |
Dünya’dan Örnek |
|
Birikinti konisi |
Dağ eteklerinde akarsuyun hızla eğimi azalınca oluşturduğu yelpaze |
Tarsus çevresi, Iğdır Ovası |
Himalaya etekleri, Kaliforniya |
|
Delta Ovası |
Akarsuyun denize döküldüğü yerde biriktirme ile oluşur |
Çukurova, Bafra, Çarşamba |
Nil Deltası (Mısır), Ganj Deltası |
|
Irmak Adası |
Akarsu içinde hızın azaldığı yerlerde oluşan birikim adacıkları |
Gediz, Meriç, Sakarya içi |
Amazon ve Mississippi kolları |
|
Menderes |
Akarsuyun yatağında yaptığı S şekilli kıvrımlardır |
Büyük ve Küçük Menderes Nehirleri |
Po Nehri (İtalya), Mississippi |
|
Seki (Taraça) |
Eski vadi tabanlarının yükselmesiyle oluşan basamaklı alanlar |
Tokat – Yeşilırmak çevresi |
Tuna Nehri boyunca |
Akarsular her kıtada etkilidir.
Türkiye’de özellikle İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Toroslar çevresi akarsu aşındırmasına açıktır.
Dünya genelinde genç dağ sistemleri ve plato çevreleri akarsu etkisinin yoğun olduğu alanlardır.
Rüzgâr, atmosferdeki hava basıncı farkı nedeniyle oluşan yatay hava hareketidir. Bitki örtüsünden yoksun, kurak ve yarı kurak alanlarda yüzey şekillendirme gücü yüksektir.
|
Şekil |
Açıklama |
Türkiye’den Örnek |
Dünya’dan Örnek |
|
Mantar kaya |
Alt kısmı fazla aşınmış, üstü daha kalın kaya yapısı |
Karapınar (Konya), Iğdır |
Arizona (ABD), Gobi Çölü (Moğolistan) |
|
Tafoni |
Kayaçların içinde oyulmuş küçük oyuklardır |
Karaman, Tuz Gölü çevresi |
Sahra, Atacama, Nevada |
|
Yardang |
Sert ve yumuşak tabakaların farklı aşınması |
Tuz Gölü çevresi |
Mısır Batı Çölü, İran Lut Çölü |
|
Şekil |
Açıklama |
Türkiye’den Örnek |
Dünya’dan Örnek |
|
Löss |
Rüzgârın taşıyıp biriktirdiği ince tozlardan oluşur |
Tuz Gölü çevresi |
Çin Sarı Irmak çevresi, ABD Ortabatı |
|
Kumul (Kum Tepesi) |
Rüzgârın hızının azaldığı yerlerde kumların birikmesi |
Karapınar, Urfa |
Sahra, Rubülhali (Arabistan) |
|
Barkan |
Hilal biçimli kumullar |
Güneydoğu Anadolu iç kesimleri |
Özbekistan, Namibya çölleri |
Türkiye: İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Tuz Gölü çevresi
Dünya: Büyük çöller (Sahra, Gobi, Kalahari), Orta Asya stepleri, Arap Yarımadası, ABD’nin batısı
???? Dikkat: Rüzgâr etkisi genellikle kurak, çıplak ve ince taneli zeminlerde belirgindir. Bitki örtüsü azaldıkça etkisi artar.
Buzul, soğuk iklim koşullarında kar birikiminin zamanla sıkışıp sertleşmesiyle oluşan, hareket eden ya da hareketsiz kalan büyük kütleli buz örtüleridir.
Buzullar, bir dış kuvvet olarak yeryüzünü hem aşındırır hem de biriktirir.
Yıl boyunca ortalama sıcaklığın 0°C’nin altında olması
Yağışın kar biçiminde düşmesi
Erime hızının birikim hızından düşük olması
Yüksek enlemler (kutuplar) veya yüksek dağ zirveleri (yüksek enlem etkisi)
|
Tür |
Tanım |
Görüldüğü Yerler |
|
Takke (Kapak) Buzulu |
Dağ doruklarını kaplayan buz tabakasıdır |
Ağrı Dağı (TR), Fuji Dağı (Japonya), Kilimanjaro |
|
Vadi (Alp) Buzulu |
Dağ yamaçlarındaki eski akarsu vadilerini dolduran hareketli buzlar |
Kaçkar, Cilo (TR), Alpler, Kayalıklar, Himalayalar |
|
Sirk (Çukur) Buzulu |
Dağ yamaçlarındaki çukurlarda hareketsiz kalan buz kütleleri |
Erciyes (TR), Pirene Dağları (Fransa–İspanya) |
|
Karasal (Kutup) Buzulu |
Kıtaların büyük bölümünü kaplayan geniş sabit buz tabakaları |
Antarktika, Grönland |
???? Not: Türkiye’de yalnızca yüksek dağlarda takke, vadi ve sirk buzulları görülür. Karasal buzul bulunmaz.
|
Yer Şekli |
Açıklama |
Türkiye Örneği |
Dünya Örneği |
|
Sirk Çanağı |
Eklenme Tarihi: 26.05.2025 01:42 |