“Bilir miyiz?” ↔ “Biliyoruz.”
Bilginin kesinliğini veya mümkün olup olmadığını reddeden ya da sürekli sorgulayan yaklaşımdır.
???? “Hiçbir şey kesin olarak bilinemez.”
Şüpheciler için, duyular yanıltıcıdır, akıl da sınırlıdır. Bu nedenle hiçbir bilgi mutlak doğruluğa ulaşamaz.
Bazı septikler tümden reddederken, bazıları sadece bilgiye ulaşmada temkinli olunması gerektiğini savunur.
Bilginin mümkün olduğunu, hatta bazen kesin ve değişmez olduğunu savunan görüştür.
???? “Doğru bilgi mümkündür.”
Dogmatizm, çoğu zaman herhangi bir kuşkuculuk barındırmaz.
Birçok sistematik felsefe (örneğin rasyonalizm, empirizm, pozitivizm) bilgiye ulaşılabileceğini kabul ettiği için dogmatik yaklaşımlar altında değerlendirilir.
|
Dönem |
Septisizm |
Dogmatizm |
|
Antik Yunan |
Pyrrhon, Sextus Empiricus |
Sokrates, Platon, Aristoteles |
|
Orta Çağ |
Skolastik düşünceye karşı bireysel şüphe |
Kilise dogmaları, Augustinus |
|
Yeni Çağ |
Descartes (metodik şüphe) |
Descartes (temellendirme sonrası) |
|
Modern Dönem |
Hume, Montaigne |
Kant, Comte |
|
Filozof |
Görüşü |
Anahtar Söz |
|
Pyrrhon |
Hiçbir şey hakkında kesin bilgiye ulaşılamaz. |
“Hiçbir yargıya varma.” |
|
Sextus Empiricus |
Bilgiye ulaşılamaz; bu yüzden yargı askıya alınmalıdır. |
“Epokhe (yargıyı askıya alma)” |
|
Montaigne |
Herkes her konuda farklı düşünüyorsa, doğruluk nasıl kesin olur? |
“Ne biliyorum?” (Que sais-je?) |
|
David Hume |
Nedensellik, alışkanlıktır. Bilgiler kesin değildir. |
“İzlenimler, bilgilerden daha güçlüdür.” |
|
Filozof |
Görüşü |
Anahtar Söz |
|
Platon |
Doğru bilgi idealarla mümkündür. |
“Gerçek bilgi değişmeyene ulaşmaktır.” |
|
Aristoteles |
Gözlem ve akılla bilgiye ulaşılabilir. |
“Bilmek, neden bilmektir.” |
|
Descartes |
Şüphe ederek kesin bilgiye ulaşılabilir. |
“Düşünüyorum, öyleyse varım.” |
|
Comte |
Olgularla kesin bilgi elde edilebilir. |
“Pozitif bilgi tek geçerli bilgidir.” |
|
Septisizm Eleştirileri |
Dogmatizm Eleştirileri |
|
Bilgiye ulaşılamaz demek de bir bilgidir (çelişkilidir). |
Şüpheye yer bırakmaması fanatizme yol açabilir. |
|
Bilimsel ilerleme olmaz, sürekli yargı ertelenir. |
Eleştirisizlik, sorgulamayı durdurabilir. |
|
Epistemolojik karamsarlık doğurur. |
Alternatif görüşleri dışlayabilir. |
– Akademik yöntemlerde septik dikkat hâlâ önemlidir: Her bilgi test edilmeli, kaynak sorgulanmalı.
– Bilişsel çelişkiler, medyadaki bilgi kirliliği gibi konular şüpheciliği zorunlu kılar.
– Dogmatizmin eleştirisi, günümüz bilim anlayışında "tek doğru" yaklaşımına karşı esneklik arayışlarını doğurmuştur.
– Eğitim sistemlerinde dogmatizm, ezberci yaklaşımı beslerken, septisizm ise eleştirel düşünme becerisini teşvik eder.
Bu başlıklar genellikle:
Bilgiye güven tartışması
Yargının kesinliği / sorgulanabilirliği
Filozof alıntısından yola çıkarak bilgiye güven duyup duymadığı yönünde değerlendirme
şeklinde sorulur.
???? 2019 MEB Kazanım Testi
“Her şeyden kuşku duyan, bu nedenle bilgiye ulaşılamayacağını savunan bir filozofun yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?”
???? Cevap: Septisizm
???? 2021 TYT Prototip Soru
“Bir düşünür, ‘Bildiğimi iddia etmiyorum, sadece gözlemliyorum.’ diyorsa bu hangi felsefi anlayışa işaret eder?”
???? Cevap: Septik yaklaşım
✅ “Kesin bilgiye ulaşılamaz” → Septisizm
✅ “Yargıyı askıya alma” → Septisizm
✅ “Biliriz, bilmek mümkündür” → Dogmatizm
???? “Bilgi gözlemle olur” → Empirizm
???? “Bilgi sezgiyle olur” → Entüisyonizm
???? “Bilgi zihinsel kategorilerle oluşur” → Kritisizm
Karıştırma Riski:
– Descartes hem şüpheyle başlar (septik gibi) ama sonunda bilgiye ulaşır → Dogmatizme geçer.
– Hume, şüpheciliğin modern versiyonudur ama bilgiye tamamen kapalı değildir → Temkinli septik.
Soru:
“Bütün bilgiler tartışmalıysa, hiçbirine kesin gözüyle bakılamaz. Bu nedenle en sağlıklısı yargıyı askıya almaktır.” görüşü aşağıdaki felsefi yaklaşımlardan hangisine aittir?
A) Dogmatizm
B) Septisizm
C) Empirizm
D) Rasyonalizm
E) Entüisyonizm
“Yargıyı askıya almak” ilkesi hangi anlayışa aittir?
→ Septisizm
Bilgiye ulaşmanın mümkün olduğunu savunan genel yaklaşım nedir?
→ Dogmatizm
"Ne biliyorum?" sorusunu sormasıyla tanınan filozof kimdir?
→ Montaigne
|
Özellik |
Septisizm |
Dogmatizm |
|
Bilgiye bakış |
Şüphelidir |
Kesindir |
|
Temel tutum |
Yargıyı askıya alma |
Bilgi mümkündür |
|
Temsilciler |
Pyrrhon, Sextus, Hume |
Descartes, Platon, Comte |
|
Güçlü yanı |
Eleştirellik, sorgulama |
Sistem kuruculuğu |
|
Zayıf yanı |
Kararsızlık, ilerleyememe |
Eleştirisiz güven |